પૃથ્વીનો ઉત્તર ધ્રુવનો વિસ્તાર “આર્કટિક” ઝડપથી ગરમ થઈ રહ્યો છે અને શા માટે તે ભયજનક છે ?

આર્કટિક સર્કલમાં તાપમાન શનિવારે (૨૦ જૂન, ૨૦૨૦) ઓલ-ટાઇમ રેકોર્ડ નોધાયું હતું, જે સાઇબેરીયન શહેર, વર્ખોયાંસ્ક (Verkhoyansk) માં સળગતા ૩૮ ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી ગયું હતું, અને આ સાચ્ચે જ ચોંકાવનારું છે કારણ કે બારેમાસ બરફની ચાદર ઓઢી રાખતા સાઇબેરીયાના આ ભાગમાં ભર ઉનાળે માંડ ૨૦ ડિગ્રી સુધી જતો પારો અચાનક બમણા સ્તરે પહોંચે તો તે ખરેખર ચિંતાનો વિષય છે.

આર્કટિક સર્કલમાં ઉનાળો ગરમ હોવો અસામાન્ય નથી, પરંતુ તાજેતરના મહિનાઓમાં અસામાન્ય ઊંચું તાપમાન જોવા મળ્યું છે. એમાં પણ આર્કટિક સર્કલમાં ચાલુ વર્ષે સતત હીટવેવને કારણે હવામાનશાસ્ત્રીઓ ચિંતિત છે. માર્ચ, એપ્રિલ અને મેમાં, કોપરનિકસ ક્લાઇમેટ ચેન્જ સર્વિસએ અહેવાલ આપ્યો હતો કે, સરેરાશ તાપમાન સામાન્ય કરતા 10 સે જેટલું વધુ હતું.

બ્રિસ્ટોલ યુનિવર્સિટીના વાતાવરણીય વિજ્ઞાનના પ્રોફેસર, ડૉ. ડેન મિશેલના કહેવા અનુસાર, “વર્ષ-દર-વર્ષે વિશ્વભરમાં તાપમાન ના રેકોર્ડ તૂટી રહ્યા છે, પરંતુ આર્કટિક સર્કલ પૃથ્વી પરની કોઈ પણ જગ્યા કરતાં વધુ ઝડપથી ગરમ થઈ રહ્યું છે અને આ ક્ષેત્રમાં તાપમાન ના રેકોર્ડ્સ તૂટતાં જોવાનું આશ્ચર્યજનક છે. નજીકના ભવિષ્યમાં આ વલણ વધુ જોવા મળશે.”

આર્કટિકની અત્યાધિક ઉષ્ણતામાન, જેને આર્કટિક એમ્પ્લીફિકેશન અથવા ધ્રુવીય એમ્પ્લીફિકેશન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે ત્રણ પરિબળોને કારણે હોઈ શકે છે.

પ્રથમ, છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી પૂર્વ રશિયામાં ઉચ્ચ દબાણનું વિશાળ ક્ષેત્ર પ્રબળ રહ્યું છે. આના કારણે દક્ષિણપૂર્વ પવનો ઉષ્ણકટિબંધ નજીકથી ગરમ હવા ધસેડતા આવ્યા, જે સરેરાશ તાપમાન કરતા વધુ હતા આ હવામાન પધ્ધતિની નિરંતરતા ને કારણે ગરમીનું પ્રમાણ લાંબા ગાળા સુધી લંબાયું છે જે ચિંતાજનક છે.

બીજું, આ ક્ષેત્રની પરાવર્તકતા અથવા આલ્બેડો(કેટલું પ્રકાશ અથવા ઉષ્મા ઊર્જા ફરીથી અવકાશમાં પાછું ફેંકે છે) અને આ પ્રાકૃતિક રચના વિશ્વના તાપમાન સાથે બદલાઈ રહી છે. આ પ્રદેશમાં બરફ મોટા ક્ષેત્ર પર ચાદરની જેમ પથરાયેલો હોય છે અને બરફ મોટે ભાગે સફેદ હોવાને લીધે સૂર્યની ઉષ્માને મહત્તમ પ્રમાણમાં પાછું ફેંકે છે(ઉનાળા માં લાઈટ રંગ ના કપડા પહેરવા પર તમે જાતે આ અનુભવ્યું હશે) પરંતુ જો આર્કટિકમાં સમુદ્રનો બરફ પીગળે છે, તો તે સમુદ્રની તે સફેદ ચાદરને દૂર કરશે, અને જે ખુલ્લું થશે તે આ ઘેરું સમુદ્ર સપાટી હશે જે સૂર્યની વધુ ગરમીને શોષી લેશે. અને અંતે આ પ્રદેશના પાણીને ગરમ કરે છે, અને જમીન પર પણ તાપમાનમાં વધારો કરે છે. આર્કટિકનો અભ્યાસ કરનારી એડિનબર્ગ યુનિવર્સિટી ગ્લોબલ ચેન્જ ઇકોલોજિસ્ટ ઇસ્લા માયર્સ-સ્મિથ ના મતે, ભલે શિયાળાના સમયમાં ઠંડક ને કારણે સમુદ્ર સપાટી થીજસે પણ તે એક પાતળા સ્તરની હશે જે સંભવિત સ્થાને આગલા ઉનાળા પર ફરી ઓગળશે, જે જૂના પર્માફ્રોસ્ટ (Permafrost વિશે આગળ લેખ માં જાણશું)ની સરખામણી એ ઘણું ઝડપ થી પીગળી ને આબોહવા ને ગરમ કરશે.

ત્રીજું, મહાસાગરના પ્રવાહ સામાન્ય રીતે પેસિફિકમાંથી ગરમ પાણી લાવે છે, અને આર્કટિકમાંથી ઠંડા પાણીને એટલાન્ટિક મહાસાગર વાટે બહાર નીકાળે છે. પરંતુ તે પ્રવાહો બદલાઇ શકે છે કારણ કે વધુ ઓગળતો બરફ તાજા પાણીને આર્કટિક મહાસાગર માં ઠાલવતું રહે છે, જે સમુદ્ર ના ખારા પાણી કરતા ઓછું ગાઢ હોય છે અને તેથી તે ઉપર તરે છે. આ પ્રવેગને કારણે સપાટી પર ઠંડુ તાજુ પાણી અને નીચે ગરમ ખારૂ પાણી ભેગું થાય છે, જે એકંદરે સપાટીનું તાપમાન વધારશે અને બરફ પીગડવશે.

પહેલી નજરે જરૂરથી સુંદર આભશે કે આર્કટિક સર્કલ પર હરિયાળી ફરી વળશે, ઉત્તર ધ્રુવનો નવો દેખાવ જરૂરથી મનોહર લાગશે, પરંતુ હકીકતમાં તે ગ્રહ માટે ગંભીર સમસ્યા થઈ શકે છે. ઊંચા ઝાડ કરતાં નીચા ઝાડી ઝાંખરા વિપુલ માત્રામાં ધરોની માફક ફૂટી નીકળશે જે શિયાળા માં બરફને જમીન પર ભેગા થતા રોકીને અસ્તર નું કામ કરશે આ ઇન્સ્યુલેટીંગ લેયરનો અર્થ એ થઈ શકે કે ઠંડકને જમીનમાં પ્રવેશતા રોકશે, સંભવિત રૂપે પર્માફ્રોસ્ટને પીવડાવવા માં વધારો કરશે, જે ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ મુક્ત કરે છે જેથી ગ્રહ વધુ ગરમ કરે છે.

પહેલા તો આ પર્માફ્રોસ્ટ (Permafrost) શું છે એ જાણીએ, એ જમીનનો એક પ્રકાર છે – કાંપ, માટી કે ખડક કોઈપણ જમીની પ્રકાર ઓછામાં ઓછા બે વર્ષ સુધી તથા સેંકડો હજારો વર્ષોથી સતત શિત વાતાવરણ ને કારણે થીજી રહે તેને કહે છે. તે પૃથ્વીની સપાટીની નીચે કેટલાક મીટરથી ઊંડે એક માઇલ સુધી વિસ્તૃત થઈ શકે છે – આર્કટિક જેવા આખા ક્ષેત્રને આવરી લે છે.

ઉત્તરીય ગોળાર્ધમાં, પર્માફ્રોસ્ટ અંદાજે 9 મિલિયન ચોરસ માઇલનો વિસ્તાર કવર કરે છે જે લગભગ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, ચીન અને કેનેડા ને ભેગા કર્યા બરાબર થાય. જ્યારે ગ્લોબલ વોર્મિંગ વિશ્વભરમાં તાપમાનમાં વધારો કરી રહ્યું છે, ત્યારે આર્ક્ટિક બીજે ક્યાંય કરતાં પણ ઝડપથી ગરમ થઈ રહ્યું છે જે પાછલા ૩ મિલિયન વર્ષો કરતા પણ વધારે સરેરાશ ઝડપ થી વધ્યું છે. અને જ્યારે સપાટીના હવાના તાપમાનમાં વધારો થાય છે, ત્યારે જમીનની નીચેનું તાપમાન માર્ગમાં પર્માફ્રોસ્ટને પીગળાવે છે.

વિજ્ઞાનીઓના દાવા અનુસાર છેલ્લા આશરે ૧૦૦ વર્ષ માં આ પર્માફ્રોસ્ટ માં ૧૦% જેટલો ઘટાડો થવા પામ્યો છે જે ખૂબ જ ચિંતા કારક છે. પૃથ્વી ના કુલ વાતાવરણ માં જો ૧° સેલ્સિયસ નો પણ વધારો થાય તો ૧.૫ મિલિયન ચોરસ માઈલ જેટલો પર્માફ્રોસ્ટ પીગળી શકે છે તેથી જ જો આપણે 2015 પેરિસની આબોહવાની વાટાઘાટો દરમિયાન નિર્ધારિત આબોહવા લક્ષ્યોને પહોંચી વળીએ તો પણ વિશ્વ હજી પણ ૨.૫ મિલિયન ચોરસ માઇલથી વધુનું સ્થિર પર્માફ્રોસ્ટ ગુમાવી શકે છે.

પર્માફ્રોસ્ટ પીગળવા થી થતી અસરો તો આ આબોહવા પરિવર્તન કરતાં પણ વધુ ભયાવહ છે.

જૈવિક ગ્રીનહાઉસ ગેસ સ્ટોર્સનું નુકસાન – ઘણા હજારો વર્ષોથી ભરેલા, માનવ શરીરથી લઈને મસમોટા સસ્તન પ્રાણીઓ સુધી, પર્માફ્રોસ્ટ એ ગ્લોબલ વોર્મિંગ વાયુઓના પૃથ્વીના મહાન સંગ્રહોમાંનું એક છે. જ્યારે છોડ અને પ્રાણીઓ મૃત્યુ પામે છે, ત્યારે તેમના શરીરમાં સડો કરતા સુક્ષ્મજીવાણુઓ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ, મિથેન અને અન્ય ગ્લોબલ વોર્મિંગ વાયુઓને હવામાં મુક્ત કરે છે. સ્થિર અને થીજી ગયેલ પર્માફ્રોસ્ટ અસરકારક રીતે આ પ્રક્રિયા પર સ્ટોપ બટન નું કામ કરે છે અને વાતાવરણ ને સુરક્ષિત કરે છે જે તથા ભૂગર્ભમાં સંરક્ષિત કરે છે. જ્યારે સ્થિર અને બફિૅત માટી ઓગળી છે, ત્યારે તે કાર્બનિક પદાર્થોના સુક્ષ્મજીવાણુ નું વિઘટન કરી ગ્રીનહાઉસ વાયુઓનું પ્રકાશન ફરી શરૂ થાય છે. એક અંદાજ પ્રમાણે ફક્ત આર્કટિકમાં પર્માફ્રોસ્ટ વાતાવરણમાં અસ્તિત્વમાં છે તેના કરતા બમણા કાર્બન અને સાથો સાથ તેમજ મિથેન (એક શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ ગેસ જે કાર્બનની સરખામણીએ ગ્રહ પર ૮૦ ગણી વધારે ગરમી ને સંગ્રહ કરે) નો મોટો જથ્થો ધરાવે છે.પર્માફ્રોસ્ટ પીગળીને કેટલું કાર્બન અને મિથેન બહાર પાડશે તેનો અંદાજો અલગ અલગ હોય છે, પરંતુ એક અભ્યાસ મુજબ, હાલ અને 2100 ની વચ્ચે 92 અબજ ટન જેટલું કાર્બન/મિથેન ઉત્સર્જિત થઈ શકે છે. પરિપ્રેક્ષ્યમાં, ઔદ્યોગિક ક્રાંતિની શરૂઆતથી ઉત્સર્જિત કુલ વૈશ્વિક કાર્બનના લગભગ 20 ટકા જેટલું બરાબર છે. તેમ છતાં, સમસ્યા માત્ર ત્યાં સમાપ્ત થતી નથી. આગળ જોઈએ તો, પર્માફ્રોસ્ટ પીગળવાથી ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ નો મોટા પ્રમાણમાં પુરવઠો હવામાં ફેલાશે – આબોહવાને ગરમ કરશે અને વધુ કાર્બન ઓગળશે જેથી કરી આ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ના ઉત્સર્જન ની અણનમ સાંકળ ની રચના કરશે.

ક્ષીણ થઈ રહેલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર – ઉત્તરીય રશિયામાં, શહેરની ઇમારતો ક્ષીણ થઈ રહી છે. અલાસ્કામાં, રસ્તાઓ ચકડોળ માફક ફેરવાઈ રહ્યા છે. જ્યારે પાણી ભૂગર્ભમાં બરફમાં ફેરવાય છે, ત્યારે તે વિસ્તરે છે અને જમીન ફૂલી જાય છે. અને જ્યારે પાણી પીગળી જાય છે, ત્યારે જમીનનો ક્ષીણ ભંગ થાય છે, જે પૃથ્વી માં તિરાડ અથવા ગુફા બનાવી શકે છે. જેમ નક્કર જમીન નરમ પડે છે, આ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર આધારીત લોકો વધુને વધુ અસ્થિર થાય છે. કેનેડામાં, પર્માફ્રોસ્ટ પીગળવા ને કારણે દર વર્ષે ઉત્તર પશ્ચિમ પ્રદેશોમાં જાહેર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને કરોડો ડોલરનું નુકસાન થવાનો અંદાજ છે.અને અલાસ્કામાં, એક અધ્યયનમાં જાહેર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, જેમ કે રસ્તાઓ, ટ્રેન લાઇનો, ઇમારતો અને હવાઇમથકોની મરામતના ખર્ચને, અત્યાર સુધીમાં પર્માફ્રોસ્ટ અને અન્ય વાતાવરણ સંબંધિત પરિબળોને કારણે આશરે ૫.૫ બિલિયન નુકસાન થયું છે.

બદલાયેલી લેન્ડસ્કેપ્સ –પર્માફ્રોસ્ટ પીગળવું એ કુદરતી ઇકોસિસ્ટમ્સને ઘણી રીતે બદલાય છે. એકવખત ની સ્થિર અને નક્કર જમીન ને આ બદલાવ ને કારણે ભૂસ્ખલન અને ધોવાણ જેવો ખતરો બને છે. જેમ જેમ આ નરમ પડતી માટી નું ધોવાણ થાય છે, તે જળમાર્ગમાં નવી કાંપ રજૂ કરી શકે છે, જે નદીઓ અને નદીઓના પ્રવાહને બદલી શકે છે, પાણીની ગુણવત્તા (કાર્બનના અને અન્ય ગ્રીનહાઉસ ગેસ ના સંપર્ક માં આવતા) અને જળચર વન્ય જીવનને અસર કરે છે. પર્માફ્રોસ્ટનું નુકસાન સમુદ્ર સપાટીના વધારામાં પણ ફાળો આપી શકે છે. ખરેખર, એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે કે જો પૃથ્વીની બધી પર્માફ્રોસ્ટ ઓગળી જાય, તો સમુદ્રનું સ્તર ચાર ઇંચ જેટલું વધી શકે છે, જે દરિયાકાંઠા વિસ્તાર ના શહેરો માટે પૂરનું જોખમ બમણું કરવા માટે પૂરતું છે.

રોગચાળાનું જોખમ — જે રીતે પર્માફ્રોસ્ટ કાર્બન અને અન્ય ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ ને લોક કરે છે, તે જ રીતે પ્રાચીન સૂક્ષ્મજીવાણુઓને પણ ફસાઈ ને જાળવી રાખે છે.એવું માનવામાં આવે છે કે કેટલાક બેક્ટેરિયા અને વાયરસ હજારો વર્ષોથી પર્માફ્રોસ્ટ ના ઠંડા અંધકારમાં હોઈ શકે છે, જ્યારે જમીન ગરમ થાય ત્યારે પાછા ફેલાઈ શકે છે. સાઇબિરીયામાં 2016 નો એન્થ્રેક્સ (ઘેટાં અને ઢોર ને થતો જીવલેણ રોગ) ફાટી નીકળ્યો હતો, જે બેક્ટેરિયાથી ચેપ લાગેલ એ પીગળેલા પર્માફ્રોસ્ટ માં રેન્ડિઅર શબ ના ખુલ્લા પડવાને કારણે ફેલાયેલ એવું માનવામાં આવે છે. પરંતુ જ્યારે અન્ય રોગોની વાત આવે છે, જેમ કે શીતળા અને 1918 સ્પેનિશ ફ્લૂ – જે સ્થિર પર્માફ્રોસ્ટ માં હોવાની પણ સંભાવના છે. જોકે, નિશ્ચિત બાબત એ છે કે આર્કટિક સર્કલ માં છેડછાડ કે નુકસાન જેમ કે – કિંમતી ધાતુઓ અને પેટ્રોલિયમ માટે ખાણકામ ને કારણે લાખો ટન પર્માફ્રોસ્ટ પિગડવાથી, પ્રાચીન અને સંભવિત પેથોજેન્સ સાથે માનવ સંપર્ક વધશે.

તે મહત્વનું છે કે નીતિનિર્માતાઓએ ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં નોંધપાત્ર પરમાફ્રોસ્ટ કાર્બન પ્રતિસાદની શક્યતાને ગંભીરતાથી ધ્યાનમાં લેવાનું શરૂ કરવું પડશે. જો તે નહીં કરે, તો હું શંકા કરું છું કે રસ્તા પર આપણે બધા આપણા પાછળના વર્ષો માં ૨° સેલ્સિયસના થ્રેશોલ્ડ થી વૈશ્વિક વધતા તાપમાનને જોઈશું. – ડૉ. રોબર્ટ મેક્સ હોમ ( પર્યાવરણ વિજ્ઞાની)

થોડા દાયકાઓમાં, જો આપણે અશ્મિભૂત ઇંધણના ઉપયોગને કાબૂમાંના કરીએ, તો પર્માફ્રોસ્ટ ગ્રીનહાઉસ વાયુઓનું એટલું મોટું સ્ત્રોત હોઈ શકે છે, જે ચીન આજે વિશ્વનું સૌથી મોટું ઉત્સર્જક છે.

પૃથ્વી ને ધરોહર, માતા સમાન માનીએ છીએ તો એના છોરું તરીકે તેના રક્ષણ ની જવાબદારી પણ આપણે જ ઉઠાવવી પડશે નહિતર કાલની પેઢી માટે આ કોરોના કાળ કરતાં પણ વધારે ગોઝારી સ્થિતિ નું નિર્માણ થશે.

ardent_geroy
Wikipedia Editor | Curse of knowledge | History/Science/Current Issue Commentator | Freethinker | *Scorpian*| 𝙅𝙖𝙘𝙠 𝙤𝙛 𝘼𝙡𝙡 𝙩𝙧𝙖𝙙𝙚𝙨 𝙢𝙖𝙨𝙩𝙚𝙧𝙨' 𝙤𝙛 𝙣𝙤𝙣𝙚.
%d bloggers like this: